Deze website maakt gebruik van cookies

Deze website gebruikt cookies. Door gebruik te maken van deze website, geef je aan akkoord te zijn met het gebruik van cookies.

Sluiten

Wat is Leiderschap?

Het thema leiderschap blijft mensen bezig houden. Ook in het onderwijs. Verschillende inzichten en ideeën wisselen elkaar af. Hierbij spelen met name persoonlijke eigenschappen en vaardigheden van leiders een belangrijke rol. Een concept dat daarbij past is de balans tussen sturing en zelforganisatie. Dit concept staat centraal in dit overzicht over Leiderschap. Veel effectieve leiders in het onderwijs ontwikkelen een stijl waarin een goede balans is tussen het stellen van kaders en richtlijnen enerzijds en het geven van ruimte en vertrouwen aan leraren voor eigen invulling anderzijds.

Het belang van leiderschap

Goede leiders zijn in staat om anderen te stimuleren en inspireren. Daarmee verhogen zij de motivatie, betrokkenheid, prestaties binnen de scholen. Het is dan ook helemaal niet vanzelfsprekend dat alle leidinggevenden goede leiders zijn. Op de geboren leiders na, moeten de meeste leidinggevenden in het onderwijs  er hard voor werken om zichzelf te ontwikkelen tot effectief leider.

Het verschil tussen een manager en een leider

Ondanks dat de termen ‘manager’ en ‘leider’ vaak door elkaar gebruikt worden, beschouwen veel mensen dit als verschillende rollen. Een manager is verantwoordelijk voor het beheersen en controleren van processen. Zijn focus is vooral gericht op het bereiken van concrete resultaten en uitvoeren van taken binnen afgesproken kaders (budget, tijd, etc.). Vanuit deze verantwoordelijkheden stuurt hij ook zijn mensen aan. Een leider stimuleert anderen om resultaten te bereiken en streeft ernaar de organisatie in de juiste richting verder te brengen. Leiders houden zich sterk bezig met analytische, emotionele en gedragsmatige aspecten. Zij hebben een duidelijke toekomstvisie, motiveren leraren en dagen hen uit. In de praktijk zien we beide rollen in allerlei mengvormen bij leidinggevenden en bestuurders. Zo kennen we in het MBO de opleidingsmanager en wordt in het primair onderwijs veel belang gehecht aan een goede onderwijskundig leider.

Gangbare leiderschapsconcepten

Over leiderschap zijn veel boeken en theorieën te vinden. Hieronder komen enkele concepten aan de orde waarover professionals onderling veel discussiëren.

Het verschil tussen taak- en mensgericht leiderschap. Taakgerichte leiders zijn vooral gericht op het volbrengen van de (concrete en meetbare) taken waarvoor zij zich gesteld zien. Mensgerichte leiders leggen de nadruk op de behoeften van hun medewerkers. Zij houden zich vooral bezig met zaken als inspireren, motiveren en coachen. Het verschil tussen transactioneel, transformationeel, authentiek, charismatisch en ontwikkelingsgericht leiderschap. Transactionele leiders sturen hun mensen in de richting van bepaalde doelen en doen dit vooral door rollen en taken te verduidelijken. Transformationele leiders transformeren hun medewerkers door het belang en de waarde van taken te benadrukken. Authentieke leiders weten wie ze zelf zijn, staan ergens voor en dragen hun visie uit. Zij handelen open en oprecht naar hun idealen. Charismatisch leiderschap komt grotendeels overeen met authentiek leiderschap, met die toevoeging dat de leider in de ogen van zijn mensen uitzonderlijke kwaliteiten en gedrag laat zien waardoor hij (bijna) de status van held krijgt. Bij ontwikkelingsgericht leiderschap ligt de focus van de leidinggevende op de ontwikkeling van de leraren en de school waarin zij werkzaam zijn. Vertrouwen, Aandacht en Groei dragen bij aan de ontwikkeling van het individu en de school.
Situationeel leiderschap, waarin leiders hun stijl aanpassen aan de mate van taakvolwassenheid van hun medewerkers.

Kenmerken van effectieve leiders

Over de eigenschappen van ‘goede’ leiders zijn talrijke publicaties verschenen. Denk bijvoorbeeld aan de boeken van Stephen Covey. Hieronder volgen enkele veelgenoemde kenmerken.

Leiders vervullen een voorbeeldfunctie. Van hen mag verwacht worden dat zij integer zijn en morele waarden uitdragen in wat zij zeggen en doen.

Echte leiders stellen zich dienend op. Zij zijn in staat hun ego naar de achtergrond te verplaatsen. Een tendens tot bescheidenheid typeert hen.

Bij voorkeur geeft een leider zijn leraren vertrouwen en ruimte door ze eigen verantwoordelijkheden en autonomie toe te kennen.

Leiders willen weten wat er speelt in de school. Ze doen hun best om de afstand tot de werkvloer te overbruggen.

Authenticiteit is belangrijk. Wees jezelf en draag je eigen visie uit. Weten waar je het over hebt kan daarbij helpen.

Zo kunnen we nog wel even doorgaan met allerlei fraaie kenmerken. En dat gebeurt ook in tal van publicaties. Het is de vraag of dat iets oplost. Hoe meer kenmerken we formuleren hoe gemakkelijker het wordt om kritiek te hebben of om cynisch te worden. Daar bewijzen we niemand een dienst mee. Daarbij komt nog dat hoe langer zo'n lijstje wordt hoe minder houvast het geeft. Goede voorbeelden, cases, praktische tips en concrete aanwijzingen gericht op lastige situaties verschaffen dan meer houvast.

Vaardigheden van effectieve leiders

Naast (karakter)eigenschappen en houding, bepalen ook vaardigheden de mate waarin leiders effectief functioneren. Het voordeel van vaardigheden is dat ze al iets praktischer bij concreet gedrag uitkomen. Vaardigheden die vaak terugkomen in publicaties zijn:

Leiders zijn er om resultaten te realiseren en prestaties te verbeteren. Dit vraagt om  resultaat- en actiegerichtheid.

Zij moeten in staat te zijn een heldere visie te creëren. Daartoe zijn het zaken simpel kunnen verwoorden en analytisch vermogen  belangrijke vaardigheden.

Om daadwerkelijk tot resultaten te komen, is het van belang dat leiders de regie nemen en sturen.

Leiders moeten kunnen motiveren en inspireren.

Sociale vaardigheden als heldere communicatie, luisteren en het vermogen tot zelfreflectie zijn belangrijk

Van leiders worden soms ook coachende vaardigheden gevraagd.

Ook dit lijstje is uit te breiden met andere punten. Maar zien we dan nog wel tussen de bomen het bos? Een goed concept kan helpen. Als basis daarvoor zie ik het vermogen tot goede sturing gekoppeld aan het stimuleren van  vertrouwen, eigen verantwoordelijkheid en zelforganisatie.

Wil jij eens met mij van gedachten wisselen over jouw leiderschap? Dat kan. Klik dan op onderstaande knop en maak een afspraak!